برای راهروهای ارتباطی داخل ساختمان که مشمول بند ۴-۵-۱-۴-۱ مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۶ هستند، حداقل پهنای مفید آزاد ۱۴۰ سانتیمتر ذکر شده است؛ اما عرض موردنیاز با توجه به نوع تصرف و جمعیت استفادهکننده محاسبه میشود و ممکن است بیشتر باشد. این حکم را نباید بدون بررسی، به تمام مسیرهای میان صندلیهای سینما تعمیم داد. PDF
برای تعیین عرض راهروی داخل سالن، باید الزامات خروج جمعیت، دسترسی ویلچر، شیب کف، تغییر جهت و اتصال به جایگاه را همزمان بررسی کرد. به همین دلیل، عبارتهایی مانند «۹۰ سانتیمتر برای عبور ویلچر کافی است» یا «تمام راهروهای سینما باید ۱۲۰ سانتیمتر باشند» پاسخ دقیقی برای طراحی نیستند.
ملاک نهایی، عرض آزاد اجراشده و قابلاستفاده است؛ فضایی که پس از نصب صندلی، پوشش آکوستیک، دستانداز و تجهیزات باقی میماند.

مطالب مهم مقاله…
| بخش مورد بررسی | عدد یا معیار | محدوده کاربرد |
|---|---|---|
| راهروی ارتباطی مشمول بند مبحث چهارم | حداقل ۱۴۰ سانتیمتر؛ با امکان نیاز به عرض بیشتر | راهروهای ارتباطی داخل ساختمان در مسیر دسترس و خروج، مطابق شرایط بند |
| راهروی میان بلوکهای صندلی | تعیین براساس ضوابط قابل اعمال بر سالن | عدد راهروی ارتباطی را نباید خودکار جایگزین بررسی این مسیر کرد |
| مسیر دسترسپذیر در ADA آمریکا | حداقل عمومی ۹۱۵ میلیمتر، با استثناهای مشخص | مرجع مقایسه فنی؛ جایگزین مقررات ایران نیست |
| فضای چرخش دایرهای در ADA | حداقل قطر ۱۵۲۵ میلیمتر | هر جا این نوع فضای چرخش طبق استاندارد لازم باشد |
| جایگاه ویلچر | مستقل از پهنای الزامی عبور | فضای استقرار را نباید از راهرو تأمین کرد |
| در ورودی | بازشوی مفید بهعلاوه فضای مانور | عرض اسمی لنگه برای تأیید دسترسی کافی نیست |
| کنترل نهایی | اندازهبرداری پس از نصب تجهیزات | نقشه بهتنهایی وضعیت اجرا را تأیید نمیکند |
اعداد این جدول از مبحث چهارم و بخشهای مربوط به مسیر و فضای چرخش در ADA استخراج شدهاند و باید با شرایط کاربردشان خوانده شوند.
عرض راهروی سینما در ضوابط ایران چگونه تعیین میشود؟
ابتدا نوع مسیر را مشخص کنید؛ سپس حداقل ابعادی و محاسبات مربوط به آن را بررسی کنید.
بند ۴-۵-۱-۴-۱ مبحث چهارم، ویرایش ۱۳۹۶، پهنای راهروی ارتباطی را به نوع تصرف و تعداد استفادهکنندگان وابسته میکند و برای مسیر مشمول این بند، حداقل ۱٫۴۰ متر را مقرر میداند. همین بند تأکید دارد که نصب وسایل و مبلمان نباید پهنای مفید را از مقدار الزامی کمتر کند. PDF
نتیجه اجرایی این حکم روشن است: اگر راهرو طبق محاسبات پروژه به عرض بیشتری نیاز داشته باشد، تأمین ۱۴۰ سانتیمتر کافی نیست. همچنین نمیتوان راهرو را با عرض لازم ساخت و سپس بخشی از آن را به میز کنترل بلیت، استند یا تجهیزات اختصاص داد.
در مدارک پروژه، این سه مرجع باید در کنار هم بررسی شوند:
- مبحث چهارم: الزامات عمومی فضاها و مسیرهای ارتباطی؛
- مبحث سوم: الزامات حفاظت در برابر حریق و راههای خروج؛
- ضوابط مناسبسازی قابل اعمال: دسترسی، مانور و استفاده افراد دارای معلولیت.
ویرایش و اصلاحیههای مبنای طراحی باید در مدارک مشخص باشند. عددی که از یک ویرایش یا یک نوع فضا استخراج شده، بهتنهایی تأییدکننده تمام مسیرهای سالن نیست.
تفاوت راهروی ارتباطی، راهروی داخل سالن و فاصله بین ردیفها چیست؟
این سه فضا کارکرد متفاوت دارند و باید جداگانه اندازهگذاری شوند.
| نوع مسیر | نمونه در سینما | مسئله اصلی |
|---|---|---|
| راهروی ارتباطی | مسیر میان لابی و ورودی سالنها | ارتباط فضاها، دسترسی و خروج |
| راهروی داخل سالن | مسیر طولی یا عرضی میان بلوکهای صندلی | عبور تماشاگران، خروج و دسترسی به جایگاه |
| فضای بین ردیفها | فاصله آزاد عبور جلوی صندلیها | رسیدن تماشاگران به صندلی و ترک ردیف |
| مسیر دسترسپذیر | مسیر پیوسته تا جایگاه ویلچر | عبور، تغییر جهت و اتصال بدون مانع |
برای مثال، پهنای مناسب راهروی لابی، مشکل یک پیچ تنگ در ورودی سالن را حل نمیکند. فاصله بیشتر بین ردیفها نیز جای مسیر پیوسته تا جایگاه ویلچر را نمیگیرد.
ابعاد ردیفها باید با مشخصات واقعی صندلی کنترل شوند؛ توضیح این موضوع در مقاله فاصله استاندارد بین ردیفهای صندلی سینما آمده است.

آیا مسیر ۹۰ سانتیمتری برای عبور ویلچر کافی است؟
نمیتوان ۹۰ سانتیمتر را حداقل عمومی و مجاز راهروی سینما دانست. عبور فیزیکی یک ویلچر با تأمین ضوابط دسترسی و خروج یکسان نیست.
در بخش ۴۰۳٫۵٫۱ استاندارد ADA آمریکا آمده است:
“the clear width of walking surfaces shall be 36 inches (915 mm) minimum.”
ترجمه: «عرض آزاد سطوح عبور باید حداقل ۳۶ اینچ، معادل ۹۱۵ میلیمتر باشد.»
این عبارت در متن رسمی استاندارد ADA در وبسایت U.S. Access Board منتشر شده است. مقدار مذکور حداقل عمومی مسیر در همان استاندارد و تابع استثناهای آن است؛ معیار تأیید راهروی سینما در ایران محسوب نمیشود. access-board.gov
نکته دیگر، دقت عدد است: وقتی یک الزام با ۹۱۵ میلیمتر بیان شده، گردکردن آن به ۹۰۰ میلیمتر، مقدار مورد استناد را تغییر میدهد. در نقشه اجرایی باید عدد دقیق و مرجع آن ثبت شود.
عرض مفید راهرو را چگونه اندازه بگیریم؟
عرض مفید را میان سطوح نهایی محدودکننده عبور، در مقاطع تعیینکننده مسیر اندازه بگیرید.
اندازهبرداری باید پس از مشخصشدن جزئیات این اجزا انجام شود:
- پوشش نهایی دیوار و پنلهای آکوستیک؛
- بدنه، دسته و پایه صندلی کنار راهرو؛
- دستانداز و ستون؛
- تجهیزات ثابت و محل نصب آنها؛
- درها و محدوده حرکت لنگه؛
- لبهها و اختلاف ترازهای کف.
برای صندلی متحرک یا رکلاینر، محدوده حرکت قطعات نیز باید در هماهنگی با مسیر عبور بررسی شود. اندازهگیری صرفاً در وضعیت جمعشده، تصویر کاملی از تداخل احتمالی نمیدهد.
مثال محاسبه عرض آزاد پس از نصب
فرض کنید فاصله اولیه میان دیوار خام و محدوده نصب صندلی ۱۵۰۰ میلیمتر است. در یک مقطع مشخص:
| عامل | کاهش عرض |
|---|---|
| پوشش نهایی دیوار | ۶۰ میلیمتر |
| پیشآمدگی صندلی نسبت به محدوده اولیه | ۵۰ میلیمتر |
| مجموع کاهش | ۱۱۰ میلیمتر |
| عرض آزاد باقیمانده | ۱۳۹۰ میلیمتر |
اگر عرض الزامی این مقطع ۱۴۰۰ میلیمتر باشد، مسیر ۱۰ میلیمتر کمبود دارد؛ هرچند فاصله اولیه ۱۵۰ سانتیمتر بوده است.
این مثال نشان میدهد چرا باید ابعاد نهایی از ابتدا در نقشه دیده شوند. میزان اضافهای که برای اجرای پوششها و تلرانس نصب در نظر گرفته میشود، باید توسط طراح و براساس جزئیات پروژه تعیین شود؛ نمیتوان مقدار ثابتی را برای همه سالنها پیشنهاد کرد.
در پیچها و انتهای مسیر چه فضایی لازم است؟
فضای تغییر جهت را باید جدا از عرض مسیر مستقیم کنترل کرد.
در ADA، قطر حداقل فضای چرخش دایرهای ۱۵۲۵ میلیمتر است؛ فضای T شکل نیز با هندسه مقرر پذیرفته میشود. این به معنی لزوم ایجاد دایره در تمام پیچها نیست؛ نوع مانور و بند قابل اعمال تعیین میکند چه فضایی لازم است.
برای کنترل نقشه، فقط یک خط بهعنوان مسیر حرکت نکشید. محدوده اشغال ویلچر در هنگام ورود، گردش و خروج از پیچ را بررسی کنید. نقاط حساس معمولاً شامل کنار ستون، انتهای راهروی بنبست و محل ورود از راهروی طولی به جایگاه هستند.
خروجی این بررسی باید یک بعد قابلاندازهگیری باشد: عرض آزاد پیچ، عمق فضای مانور و فاصله تا مانع مجاور. عبارت «فضای کافی پیشبینی شود» برای نقشه اجرایی کافی نیست.
بازشوی مفید در چه تفاوتی با عرض اسمی دارد؟
عرض اسمی، اندازه معرفیشده برای در یا لنگه است؛ بازشوی مفید، فضای واقعی عبور پس از بازشدن آن است.
چهارچوب، ضخامت لنگه و زاویه بازشدن میتوانند باعث شوند بازشوی واقعی از عدد اسمی کمتر باشد. برای نمونه، ADA بازشوی مفید در لولایی را در حالت بازشدن ۹۰ درجه، میان سطح لنگه و توقفگاه مقابل اندازه میگیرد.
برای سفارش و تحویل در، این اطلاعات باید جدا ثبت شوند:
| مشخصه | آنچه باید ثبت شود |
|---|---|
| عرض اسمی | اندازه لنگه یا مجموعه در |
| بازشوی مفید | فاصله آزاد قابلعبور در وضعیت تعیینشده |
| جهت نزدیکشدن | روبهرو، سمت لولا یا سمت قفل |
| نحوه عبور | هلدادن یا کشیدن لنگه |
| تجهیزات | آرامبند، قفل و دستگیره |
| فضای اطراف | عمق مقابل در و فاصله آزاد کنار دستگیره |
در ورودی دودره آکوستیکی، توالی حرکت را نیز بررسی کنید: کاربر باید از در اول عبور کند، در فضای واسط موقعیت بگیرد و در دوم را باز کند. کافیبودن دهانه هر در، مناسببودن فضای بین آنها را ثابت نمیکند.

جایگاه ویلچر چگونه کنار راهرو جانمایی شود؟
جایگاه ویلچر باید به مسیر دسترسپذیر متصل باشد، بدون آنکه پهنای الزامی مسیر را اشغال کند.
بخش ۸۰۲ استاندارد ADA برای مقایسه فنی، ابعاد زیر را تعیین میکند:
| نوع جایگاه | حداقل مرجع ADA |
|---|---|
| جایگاه منفرد | عرض ۹۱۵ میلیمتر |
| دو جایگاه مجاور | عرض هرکدام ۸۴۰ میلیمتر |
| ورود از جلو یا عقب | عمق ۱۲۲۰ میلیمتر |
| ورود فقط از پهلو | عمق ۱۵۲۵ میلیمتر |
این مرجع همچنین همپوشانی جایگاه با مسیر دسترسپذیر را مجاز نمیداند و دسترسی به یک جایگاه نباید از داخل جایگاه ویلچر دیگر انجام شود.
بنابراین، فضای حاصل از حذف یک صندلی فقط زمانی قابل استفاده است که ابعاد استقرار، نحوه ورود و مسیر مجاور همگی پاسخگو باشند. صندلی همراه نیز باید از ابتدا جانمایی شود تا بعداً به مانع تبدیل نشود.
آیا نزدیکترین محل به ورودی همیشه بهترین جایگاه است؟
خیر. سه کنترل باید همزمان انجام شوند:
- دسترسی به جایگاه بدون مانع باشد.
- استقرار کاربر راهرو را مسدود نکند.
- دید به پرده در مقطع و با حضور تماشاگران ردیف جلو بررسی شود.
قرارگرفتن کنار ورودی، بهتنهایی کیفیت دید یا مناسببودن محل استقرار را تضمین نمیکند.
شیب مسیر چه اثری بر طراحی راهرو دارد؟
مسیر عریض با شیب نامناسب، دسترسی قابل استفاده ایجاد نمیکند. اختلاف تراز باید پیش از تثبیت آرایش صندلیها حل شود.
در راهنمای ADA، مسیر با شیب طولی بیش از ۵ درصد در دسته رمپ بررسی میشود و حداکثر شیب عمومی رمپ ۱:۱۲، حدود ۸٫۳۳ درصد است؛ پاگرد و سایر شرایط نیز باید رعایت شوند. این اعداد مرجع خارجیاند و انتخاب ابعاد پروژه ایران باید با ضوابط قابل اعمال آن انجام شود.
برای درک اثر اختلاف تراز بر فضا، فرض کنید ارتفاع موردنظر ۳۰ سانتیمتر و شیب فرضی ۱:۱۲ باشد:
طول افقی بخش شیبدار = ۳۰ × ۱۲ = ۳۶۰ سانتیمتر
این ۳٫۶ متر، فضای پاگرد و گردش را شامل نمیشود. پس یک اختلاف تراز ظاهراً کوچک میتواند چند متر از طول مسیر را درگیر کند.
سطح جایگاه ویلچر نیز باید مستقل از رمپ طراحی شود. ادامهدادن شیب راهرو تا داخل محل استقرار، راهحل مناسبی برای جانمایی نیست؛ ADA برای سطح جایگاه، اختلاف تراز را منع و شیب حداکثر ۱:۴۸ را مجاز میداند.
کفپوش چگونه روی عبور ویلچر اثر میگذارد؟
کفپوش باید حرکت پایدار و قابلکنترل را ممکن کند. موکت نرم، لبه آزاد یا اتصال نامناسب میتواند عبور را حتی در مسیر عریض دشوار کند.
ADA سطح محکم، پایدار و مقاوم در برابر لغزش را مقرر میکند و توضیح میدهد که موکت و زیرسازی نرم میتوانند مقاومت حرکت ویلچر را افزایش دهند.
در تحویل کفپوش، این نقاط را بررسی کنید:
- اتصال موکت به کف و نبود موج یا لبه آزاد؛
- اتصال دو جنس متفاوت کفپوش؛
- پروفیلهای عرضی و آستانهها؛
- نقاط شروع و پایان شیب؛
- محل گردش و ورود به جایگاه.
بررسی عملی عبور، مشکلات اجرایی را آشکار میکند؛ اما جای اندازهبرداری و تطبیق با ضابطه را نمیگیرد.
در سالن موجود، اصلاح مسیر را از کجا شروع کنیم؟
ابتدا مسیر کامل را برداشت کنید؛ سپس درباره حذف صندلی یا تغییر تجهیزات تصمیم بگیرید.
یک فرم برداشت ساده میتواند شامل این ستونها باشد:
| محل | وضعیت موجود | الزام پروژه | کمبود | اقدام پیشنهادی |
|---|---|---|---|---|
| راهروی ارتباطی | عرض آزاد اندازهگیریشده | عرض لازم با مرجع بند | اختلاف دو مقدار | رفع پیشآمدگی یا اصلاح مسیر |
| ورودی سالن | بازشوی مفید و فضای مانور | ابعاد لازم در همان شرایط | کمبود دهانه یا مانور | اصلاح در یا فضای واسط |
| پیچ کنار ستون | عرض و عمق آزاد | هندسه مانور موردنیاز | تداخل با مانع | تغییر آرایش مسیر |
| جایگاه ویلچر | ابعاد و نحوه ورود | ابعاد و اتصال لازم | کمبود استقرار یا دسترسی | بازجانمایی |
| اختلاف تراز | ارتفاع و طول قابل استفاده | طرح مسیر قابل استفاده | کمبود طول یا پاگرد | بازطراحی اتصال ترازها |
این روش مشخص میکند مشکل واقعاً کجاست. ممکن است جابهجایی یک تجهیز کافی باشد؛ در نقطهای دیگر، تغییر صندلیچینی یا تراز کف لازم شود. چنین اصلاحاتی باید در برنامه بازسازی سالن سینما قدیمی هماهنگ شوند.

اگر بعد از نصب صندلی عرض راهرو کم شد، چه کنیم؟
ابتدا مقدار و علت کمبود را ثبت کنید؛ سپس جزئیات اجرا را اصلاح کنید. عبور آزمایشی یک ویلچر، کمبود نسبت به عرض الزامی را رفع نمیکند.
ترتیب بررسی مناسب است:
- اندازهگیری مجدد مقطع و ثبت عکس و محل آن؛
- مقایسه با نقشه مصوب و عرض الزامی؛
- بررسی محل نصب و پیشآمدگی صندلی یا پوشش؛
- انتخاب اصلاح قابل اجرا با تأیید طراح؛
- اندازهبرداری دوباره پس از اصلاح.
جابهجایی صندلی نباید مشکل را به فضای بین ردیفها، راهروی مجاور یا دید تماشاگران منتقل کند.
آیا مسیر ورود مناسب، خروج اضطراری را هم تأمین میکند؟
تأیید ورود عادی به معنی تأیید خروج اضطراری نیست. مسیر باید در چارچوب طرح خروج بررسی شود.
کنترل را تا مقصد تعیینشده در طرح ایمنی ادامه دهید. ممکن است داخل سالن مانعی وجود نداشته باشد، اما بعد از خروج از آن، پله یا گلوگاهی قرار گرفته باشد. همچنین برنامه تخلیه کاربران ویلچر باید با امکانات واقعی ساختمان هماهنگ باشد.
این موضوع باید در کنار طراحی مسیرهای خروج اضطراری سینما بررسی شود؛ افزایش عرض یک قسمت، کفایت تمام مسیر را ثابت نمیکند.
چکلیست نهایی برای معمار و مجری
پیش از سفارش صندلی و دوباره پس از نصب، موارد زیر ثبت و کنترل شوند:
- نوع هر مسیر و مرجع تعیین عرض آن؛
- عرض آزاد نهایی در مقاطع محدودکننده؛
- فضای مانور در پیچها و مقابل درها؛
- بازشوی مفید در و شرایط نزدیکشدن به آن؛
- استقلال جایگاه ویلچر از پهنای الزامی عبور؛
- محل صندلی همراه و کیفیت دید؛
- شیب، پاگرد و اتصال ترازها؛
- کیفیت کفپوش و نبود موانع موقت؛
- تطبیق وضعیت اجراشده با نقشه و طرح خروج.
مدارک تحویل بهتر است شامل پلان اندازهگذاریشده وضعیت اجراشده، جدول اندازهبرداری و فهرست اصلاحات انجامشده باشد.
سؤالات متداول
آیا راهروی ۱۴۰ سانتیمتری برای تمام سینماها کافی است؟
خیر. این عدد در بند مشخصی از مبحث چهارم برای راهروهای ارتباطی آمده است. عرض لازم ممکن است براساس جمعیت و سایر الزامات بیشتر باشد؛ مسیرهای داخل سالن نیز باید جداگانه بررسی شوند.
آیا تمام راهروهای میان صندلیها باید برای ویلچر قابل عبور باشند؟
نمیتوان یک حکم یکسان برای تمام آرایشها داد. مسیرهای الزامی دسترسپذیر و جایگاههای مربوط باید روی نقشه مشخص و با ضوابط پروژه تطبیق داده شوند.
آیا عبور موفق یک ویلچر برای تأیید مسیر کافی است؟
خیر. نتیجه به ابعاد ویلچر، توان کاربر و شرایط آزمایش وابسته است. آزمون عملی مکمل کنترل ابعاد، شیب، مانور و خروج است.
آیا میتوان فقط کنار ستون عرض مسیر را کمتر گرفت؟
صرف کوتاهبودن قسمت باریک، مجوز کاهش عرض نیست. هر استثنا باید از بند قابل اعمال استخراج و شرایط آن احراز شود.
آیا صندلی همراه میتواند داخل راهرو قرار بگیرد؟
محل صندلی همراه باید در طرح پیشبینی شود و پهنای الزامی عبور را کاهش ندهد.
جمعبندی
عرض راهروی استاندارد سالن سینما برای دسترسی ویلچر باید از بررسی نوع مسیر، مقررات قابل اعمال، خروج جمعیت و هندسه حرکت به دست آید. در طراحی و تجهیز با رض کو، کنترل ابعاد نهایی پیش از سفارش صندلی و اندازهبرداری پس از نصب، از تبدیل یک نقشه ظاهراً مناسب به مسیری کمعرض یا غیرقابل استفاده جلوگیری میکند.